Экскурсия 3

Экскурсия в Красный Берег.

Детский концентрационный лагерь.

640

… Час сцiрае камяні, змяняе рэчышчы рэк. Але час не ўладны над памяццю людской аб тых, хто загінуў у імя нашага сённяшняга дня. 
Вялікая Айчынная вайна належыць менавіта да такіх. Занадта дарагiм коштам абыйшлася перамога нашаму народу. Ужо больш як 60 год таму назад адгрымелі залпы Вялікай Айчыннай вайны. Вырасла не адно новае пакаленне людзей, але памяць аб мінулым жыве ў нашай памяці. Наш народ ніколі не забудзе аб цяжкiх і гераічных днях другой сусветнай вайны, мы ніколі не забудзем аб героях, якія аддалі за волю Радзімы свае жыцці, заўсёды будзем удзячныя тым, хто заваяваў вялікую перамогу.
Тое, што дзеялі фашысты на беларускай зямлі – жахліва. У любым мястэчку, у любым горадзе засталіся сляды іх злачынстваў. Зямля дагэтуль плача ад жаху і гора. Помнікі – яны не даюць нам забыць сваіх родных і блізкіх, якіх мы ведаем толькі па ўспамінах.
У яблыневым саду вёскі Чырвоны Бераг Жлобінскага раёна ўсталяваны мемарыял рэспубліканскага значэння дзецям-ахвярам Вялікай Айчыннай вайны. Мемарыял спраектаваны творчай майстэрняй заслужанага архітэктара Рэспублікі Беларусь, лаўрэата Ленінскай прэміі Леанiдаа Мендзелевiча Левiна – аднаго з дзяцей вайны. Дзяцей прайшоýшых праз холад i голад. Гора нашай дзяржавы ýыайшло ý сэрца гэтага Чалавека i з΄явiлась асновай для яго творчага натхнення.
Леанід Левин адзін з самых выдатных беларускіх архітэктараў – вызначае твар беларускай архітэктуры, Лаўрэат самай прэстыжнай Ленінской Прэміі СССР, Лаўрэат Дзяржаўнай прэмii рэспублiкi Беларусь, Лаýрэат прэміі Ленінскага камсамола, і шматлікіх, шматлікіх конкурсаў. Такія яго творы, як помнікі Янку Купале і Якубу Коласу ў Мiнску, мемарыяльны комплекс «Хатынь», мемарыял у гарадскім пасёлку Гарадзея Мiнскай вобласці і адчынены 3 ліпеня 2007 года мемарыяльны комплекс у пасёлку «Чырвоны Бераг» Жлобінскага раёна трасуць сваім натхненнем і глыбінёй пачуццяў.
Леанід Аронович Рубинштейн – старшыня Рады ОО БГЕО, лаўрэат прэміі Рады Міністраў СССР – сказаў: «Я быў здзіўлены калі, упершыню пабываýшы ý Хатыні. Жах і злачынствы фашыстаў, выяўленыя мовай мастацтва, мяне патрэслі, і гэтае ўражанне засталося на ўсё жыццё. У мемарыяльным комплексе ў Чырвоным Беразе я перажыў аналагічны стрэс. Гэта Дзіцячая Хатынь».
У гэтым населеным пункце нямецкія акупанты рабілі забор крыві ў дзяцей для лячэння сваіх параненых.
Як паведаміла БЕЛАПАН дырэктар мясцовага гісторыка-краязнаўчага музея Віялета Кажаева, манумент аформлены ў выглядзе школьнага класа. З каменя зробленыя парты і школьная дошка, цацкі вылітыя з каляровага металу. Аўтар помніка – вядомы беларускі архітэктар Леанід Левин.
Асновай для стварэння мемарыяла стала сапраўдная гісторыя трагічных падзей Вялікай Айчыннай вайны. На тэрыторыі навучальнай гаспадаркі Чырвоны Бераг Жлобінскага раёна нямецкія войскі стварылі зборны пункт для дзяцей ва ўзросце ад 8 да 14 гадоў, якіх сілком адымалі ў маці ў Жлобінскім, Рагачоўскім, Стрэшынскiм, Добрушскім і іншых раёнах. У гэтым пункце дзеці праходзілі медыцынскай агляд, пасля чаго іх адпраўлялі ў Нямеччыну, як донараў для параненых нямецкіх салдат і афіцэраў. Усяго для гэтай мэты немцы павезлі 1990 дзяцей, у тым ліку 15 дзяцей з Чырвонабярэжскай сельскай рады, прозвішчы якіх вядомыя. Прозвішчы астатніх 1975 дзяцей камісіяй не ўсталяваныя.
Як распавяла Вольга Антоненко, помнік-мемарыял рэспубліканскага значэння, прысвечаны дзецям – ахвярам вайны спраектаваны творчай майстэрні заслужанага архітэктара Рэспублікі Беларусь, лаўрэата Ленінскай прэміі Леаніда Левина. Мемарыял адчыняе скульптура самотна якая стаіць дзяўчынкі. Цэнтрам кампазіцыі ўнікальнага помніка-ансамбля з’яўляецца «Пляц Сонцы». Па высаджаным яблыневым садзе расходзяцца «промні» (алеі) гэтага сонца. Адзін з іх чорнага колеру — «Промень Памяці» з’яўляецца галоўным уваходам у комплекс і варта праз «мёртвы клас» з белых парт і школьнай дошкі, дзе размяшчаюцца вітражы з малюнкамі, выкананымі дзецьмі ў канцлагерах. Пасярэдзіне дошкі – «Белы парусник» – мара дзяцінства. 
Урачыстае адкрыццё мемарыяла прайшло ў выглядзе тэатралізаванага дзейства і падоўжылася роўна 45 хвілін – як акадэмічны школьны ўрок. У паданні прынялi ўдзел больш 200 дзяцей – выхаванцаў школ мастацтваў, хат дзіцячай творчасці і палацаў культуры. На кожнай парце запаленая свечка памяці і ўскладзены букет, а белыя шары, выпушчаныя ў неба, сталi знакам вызваленых дзіцячых душ. 

Светлае поле і сонечны круг
Тут душы дзяцей лунаюць вакол.
Дзіцячы канцлагер прама ў саду – 
Я бачу ўсё гэта як наяве.

Тут кроў забіралі ў нашых дзяцей,
Ратуючы ад смерцi фашыстаў-звяроў.
Тры белых прыступкі вядуць прама ў пекла,
Страх, жах і гора ў вачах у дзяцей.

Арыгiнал верша на рускай мове:
Светлое поле и солнечный круг
Здесь души детей витают вокруг.
Детский концлагерь прямо в саду – 
Я вижу всёэто как наяву.

Здесь кровь забирали у наших детей,
Спасая отсмсерти фашистов-зверей.
Три белых ступеньки ведут прямо в ад,
Страх, ужас и горе в глазах у ребят.

Сярод ганаровых гасцей цырымоніі – непасрэдны ўдзельнік тых падзей, нараджэнка вёскі Чырвоны Бераг Ніна Мікалаеўна Міргай, якая нароўні з іншымі дзецьмі выпрабавала на сабе жахі фашызму, а таксама вязні іншых канцлагераў. У цырымоніі адкрыцця выставы прынялі ўдзел былая узнiца лагера «Чырвоны бераг» Галіна Лiвшыц і адзіны пакінуты ў жывых з 10 000 дэпартаваных з Аўстрыі вязняў Трасцянецкага концлагер – спадар Альфрэд Зайлер, а таксама былыя вязні іншых канцлагераў. На цырымоніі адкрыцця помніка прысутнічалi прадстаўнікі органаў улады і Гомельскай праваслаўнай епархii, стваральнікі мемарыяльнага комплексу, мясцовыя жыхары, школьнікі і моладзь. 
Мемарыял пачынаецца са скульптуры неабароненага дзіцяці-дзяўчынкі, якая самотна стаіць у цэлым свеце. 

Тры гады цярпення, мук і пакут
Дарога па полі, як заварожаны круг,
Толькі надзея адна наперадзе -
Дзяўчынкай варта яна на шляху.

З просьбай, маленнем ручкі цягнуцца ўвысь,
Божачка, любасны, пачуй, адклікнiсь.
Мы кахаем волю, мы кахаем марыць,
Як жадаецца жыць, не жадаем паміраць!..

Арыгiнал верша на рускай мове:
Три года страданий, пыток и мук
Дорога по полю, как заколдованный круг,
Лишь только надежда одна впереди –
Девчонкой стоит она на пути.

С просьбой, мольбой ручки тянутся ввысь,
Боженька, милый, услышь, отзовись.
Мы любим свободу, мы любим мечтать,
Как хочется жить, не хотим умирать!..

Худзенькая дзяўчынка гадоў дванаццаці з паднятымі да верха ручанькамі. (Скульптура з бронзы – аўтар Фінскі). Яна ад безвыходнасці цягне ўверх да Бога ручкі-трасцiначкi, сама ўжо адарвалася ад прасякнутай крывёй зямлі, і быццам просіць «Божачка выратуй»! Бо Ён адзіны, хто можа дапамагчы і выратаваць дзяцей ад смерці.
Следам за дзяўчынкай, як міраж на дарозе смерці, белы клас (мёртвы клас) да якого iдзе чырвоны разлом – гэта сiмвал страты дзiцячай крывi. У класе 21 парта – сярэдні клас 40 і больш чалавек: 
● 3 шэрагу парт – 3 года акупацыі, з 5 ліпеня 1942 года па 5 ліпеня 1944 года; 
● у кожным шэрагу па 7 парт – за перыяд Вялікай Айчыннай вайны на Беларусі было разбурана 7 000 школ:
● настаўніцкі стол;
● дошка. 
Але дзе ж дзеці? Іх ужо няма, яны сыйшлі ў вечнасць. 13 мільёнаў дзяцей, чыстых дзіцячых душ, якія загінулі на ўсім тэатры вайсковых дзеянняў, і якiя ніколі ўжо не сядуць за школьныя парты.

Нібы міраж белы клас наперадзе
Ён з’явіўся як з завеі.
Белыя парты, стол і дошка,
Але чамусьці на сэрцы трывога, нуда

Тут адзваніў ужо школьны званок, 
Не будзе гучаць тут дзяцей галасок.
Яны адсмяялiсь і ў вечнасць сыйшлі,
Замучылі ўсіх, іх выратаваць не змаглі.

Арыгiнал верша на рускай мове:
Словно мираж белый класс впереди
Он появился как из пурги.
Белые парты, стол и доска,
Но почему-то насерце тревога, тоска

Здесь отзвенел уже школьный звонок, 
Не будет звучать здесь детей голосок.
Они отсмеялись и в вечность ушли,
Замучили всех, их спасти не смогли.

А мы з Вамі хвілінай маўчання ўшануем памяць усіх дзяцей, загінуýшых у суровыя гады вайны. 
А зараз прашу падысці да настаўніцкага стала. Паглядзіце, на настаўніцкiм стале змешчаны тэкст. Вось ён:

«Вайна не абыйшла бокам гэтае месца. Тут знаходзіўся адзін з концла-герей для дзяцей, у якіх бралі кроў для салдата вермахта. Хто выжываў, адпраўлялі на працу ў Нямеччыну. 
Дзецям, якія прайшлі фашысцкае пекла, якія загінулі.
Дзецям, у якіх не было дзяцінства.
Дзецям, якія ніколі не сядуць за школьныя парты.
Дзецям, якія ніколі не намалююць сваё шчасце.
Прысвячаецца гэты помнік». 

За настаўніцкім сталом дошка, а на дошцы перадсмяротны ліст ад дзяўчынкі Каці бацьку: «Тата адпомсці» – яго апошнія словы.

Ліст на дошцы – з няволі прывітанне,
Ад дзяўчынкі Каці – даўно яе няма.
Дзіцяці не змог ніхто абараніць
Толькі прозьба засталася: «За нас адпомсціць».

Арыгiнал верша на рускай мове:
Письмо на доске – из неволи привет,
От девочки Кати – давно её нет.
Ребёнка не смог никто защитить
Лишь просьба осталась: «За нас отомстить»

Ліст 15-гадовай дзяўчынкі К. Сусанінай з фашысцкай катаргі. 
Сакавік, 12, Ліёзна, 1943 год. 
Дарагі, добры татулька! 
Пішу я табе ліст з нямецкай няволі. Калі ты, татулька, будзеш чытаць гэты ліст, мяне ў жывых не будзе. І мая прозьба да цябе, бацька: пакарай нямецкіх крывапіўцаў. Гэтае завяшчанне тваёй якая памірае дачкі. 
Некалькі слоў аб маці. Калі вернешся, маці не шукай. Яе расстралялі немцы. Калі дапытваліся аб табе, афіцэр біў яе бізуном па твары. Маці не стрывала і ганарліва сказала: «Вы не запалохаеце мяне біццём. Я упэўненая, што муж вернецца назад і вышпурне вас, подлых захопнікаў, адгэтуль прэч». І афіцэр стрэліў маці ў рот… 
Татулька, мне сёння споýнілася 15 гадоў, і калі б зараз ты, сустрэў мяне, то не пазнаў бы сваю дачку. Я стала вельмі худзенькая, мае вочы ўваліліся, касічкі мне абстрыглі нагала, рукі высахлі, падобныя на граблі. Калі я кашляю, з рота ідзе кроў – у мяне адбілі лёгкія. 
А памятаеш, тата, два годы таму назад, калі мне споýнілася 13 гадоў? Якія добрыя былі мае імяніны! Ты мне, тата, тады сказаў: «Расці, дачушка, на радасць вялікай!» Граў патэфон, сяброўкі віншавалі мяне з днём нараджэння, і мы спявалі нашу каханую піянерскую песню… 
А зараз, тата, як зірну на сябе ў люстэрка – сукенка ірваная, у шматках, нумар на шыі, як у злачынцы, сама худая, як шкілет, – і салёныя слёзы цякуць з вачэй. Што толку, што мне споýнілася 15 гадоў. Я нікому не патрэбна. Тут шматлікія людзі нікому не патрэбныя. Блукаюць галодныя, зацкаваныя аўчаркамі. Кожны дзень іх адводзяць і забіваюць. 
Так, тата, і я нявольніца нямецкага барона, працую ў немца Шарлэна прачкой, сцiраю бялізну, мыю падлогу. Працую вельмі шмат, а ем два разу ў дзень у карыце з «Ружай» і «Кларай» – так клічуць гаспадарскіх свінняў. Так загадаў барон. «Русс была і будзе свіння»,– сказаў ён. 
Я вельмі баюся «Клары». Гэта вялікая і прагная свіння. Яна мне адзін раз ледзь не адкусіла палец, калі я з карыта даставала бульбачку. 
Жыву я ў дрывотніку: у пакой мне ўваходзіць нельга. Адзін раз пакаёўка полька Юзэфа дала мне кавалачак хлеба, а гаспадыня ўбачыла і доўга біла Юзэфу бізуном па галаве і спіне. 
Два разу я ўцякала ад гаспадароў, але мяне знаходзіў іхні брамнік. Тады сам барон зрываў з мяне сукенка і біў нагамі. Я губляла прытомнасць. Потым на мяне вылівалі вядро вады і кідалі ў склеп. 
Сёння я пазнала навіну: Юзэфа сказала, што спадары з’яжджаюць у Нямеччыну з вялікай партыяй нявольнікаў і невольниц з Віцебшчыны. Зараз яны бяруць і мяне з собою. Не, я не паеду ў гэтую тройчы ўсімі праклятую Нямеччыну! Я вырашыла лепш памерці на роднай старонушцы, чым быць утаптанай у праклятую нямецкую зямлю. Толькі смерць выратуе мяне ад жорсткага біцця. 
Не жадаю больш мучыцца нявольніцай у праклятых, жорсткіх немцаў, не далых мне жыць!.. 
Адпісваю, тата: адпомсці за маці і за мяне. Бывай, добры татулька, сыходжу паміраць. 
Твая дачка Каця Сусаніна… 
Маё сэрца верыць: ліст дайдзе. 

Неўзабаве пасля вызвалення беларускага горада Ліёзна ў 1944 году пры разборы цаглянага мура разбуранай печы ў адным з хат быў знойдзены маленькі жоўты канверт, прашыты ніткамі. У ім апынулася ліст беларускай дзяўчынкі Каці Сусаннiнай, аддадзенай у рабства гітлераўскаму абшарніку. Даведзеная да роспачу, у дзень свайго 15-годдзя яна вырашыла пакончыць жыццё самазабойствам. Перад смерцю напісала апошні ліст бацьку. На канверце стаяў адрас: 
«Дзеючае войска. Палявая пошта №… Сусаніну Пятру». На іншым боку алоўкам напісаныя словы: «Дарагія дзядзечка або цётачка, хто знойдзе гэты схаваны ад немцаў ліст, малю вас, апусціце адразу ў паштовую скрыню. Мой труп ужо будзе вісець на вяроўцы». Нумар палявой пошты, напісаны на канверце, састарэлы, і ліст не мог патрапіць адрасату, але яно дайшло да сэрца савецкіх людзей!

З зваротнага боку школьнай дошкі мы з вамі бачым разарваныя контуры, карту Беларусі, як зламаныя лёсы дзяцей. На карце нанесеныя дзіцячыя канцэнтрацыйныя лагеры. У Беларусі з 5 донарскіх лагераў, толькі ў Гомельскай вобласці размяшчалася – 4.
● Чырвоны Бераг – 1990 дзяцей;
● вёска Лучицы, Петрыкаўскага раёна – 190 дзяцей;
● горад Петриков — 260 дзяцей;
● гарадскі пасёлак Парычы – дадзеных няма;
● вёска Скобровка Пухавіцкага раёна Менскай вобласці – 1 600 дзяцей.

Сонца застыгла, і кроў на зямлі,
Белы караблік плыве, як у мары,
Плёскаецца ветразь, на ім імёны
Тых, каго не забрала вайна.

Бераг апошні і чырвоны пясок
Тут крывёй прасякнуты кожны лапік, 
Жах застыў на дрэвах вакол,
А сэрца звон і чуецца стогн.

Арыгiнал верша на рускай мове:
Солнце застыло, и кровь на земле,
Белый кораблик плывёт, как в мечте,
Плещется парус, на нём имена
Тех, кого не забрала война.

Берег последний и красный песок
Здесь кровью пропитан каждый клочок, 
Ужас застыл на деревьях кругом,
А сердце набат и слышится стон.

Удалечыні плыве караблік – дзіцячы караблік у промнях сонца. На яго ветразях 171 імя дзяцей розных нацыянальнасцяў, цудам пазбегнучых смерці. Ён вязе іх да жыцця
7 ліпеня 1944 года дзяцей павінны былі вывезці па іншых канцэнтрацыйных лагерах, а 8 ліпеня Чырвоны Бераг спаліць. Але зрабіць гэтага фашысты не паспелі – 5 ліпеня 1944 года Чырвоны Бераг быў вызвалены.
За караблікам малюнкі пасляваенных дзяцей.
Назва малюнкаў-вітражоў.
1. Клоун Саша.
2. Леў.
3. Цыганка.
4. Цырк – сланы.
5. Мае сябры.
6. Партрэт.
7. Бягучыя коні.
8. Матылькі.
9. Пустэльня.
10. Бітва з драконам.
11. Конніца.
12. Вясна.
13. Караблік.
14. Дракон. 
15. Параход.
16. Воўк. 
17. Прынцэса.
18. Два клоуна.
19. Салют.
20. Прынцэса сыйшла.
21. Самалёт.
22. Бітва.
23. Асілак.
24. Горад.
Эскізы рабіла Святлана Сяргееўна Кацікава на невялікіх лістах паперы акварэльнымі фарбамі. 
Спачатку эскізы пераносілісь на кардон патрэбнага памеру, затым гэта рэзалася або на кавалкi, або пераносілася праз капірку на каляровае шкло. Кошт вітражоў – 28 мільёнаў рублёў.

Гэта комплекс смерці і ўрачыстасці жыцця. Колькi ж павінен перажыць Ча-лавек, каб у камені перадаць трагедыю дзяцей?!. Паказаць светлую будучыню, цёплае сонца сонца і бясконца дарагое жыццё! Ніколі не вернуцца да жыцця дзеці гэтага страшнага месца на зямлі, але памяць аб іх назаўжды застанецца застанецца ў нашым сэрцы і выдатным творы, які стварыў гэты Вялікі Чалавек, аўтар праекту і кіраўнік творчага калектыва – архiтэктар Леанід Мендзелевiч Левiн.
У складзе аўтарскага калектыва «Помнік дзецям загінулым у гады Айчыннай вайны ў гарадскім пасёлку Чырвоны Бераг» працавалі:

● Архітэктары – Г. Левина, А. Капылоў, І. Дзятлаў;
● Скульптар – А. Фінскі – скульптурная кампазіцыя «Апаленае дзяцінства»; 
● Скульптар – М. Петруль – малыя формы, тэксты;
● Мастачка – З. Каткова – эскізы вітражоў;
● Выканаўцы вітражоў у матэрыяле – А. Волатаў, А. Шестопалов, М. Свістуноў;
● Інжынер – У. Сусько.

Прабачыце, родныя, мы жывыя, а вы – 
Навечна з жыцця сыйшлі без віны,
Як птушкі падняліся ў неба з зямлі
І воблакам белым застылі ўдалечыні.

Арыгiнал верша на рускай мове:
Простите, родные, мы живы, а вы – 
Навечно из жизни ушли без вины,
Как птицы поднялись в небо с земли
И облаком белым застыли вдали.

Мяркуецца, што зараз у гэтым мемарыялным комплексе будуць не толькі праводзіцца экскурсіі, але і штогадовыя дзіцячыя пленэры на тэму вайны і свету, а лепшыя мастацкія працы будуць займаць пустуючыя вітражы.
Было таксама адзначана, што мемарыяльны комплекс у народзе атрымаў назву «Дзіцячай Хатыні». 
«Да помніка прыязджаюць маладыя, прычым яны называюць сваіх дзяцей імёнамі загінулых у пересылачным пункце», – распавядаў Леанід Левiн. Ён дадаў, што на тэрыторыі комплексу знаходзіцца амфітэатр, у якім будуць праходзіць пленэры на лепшы малюнак. «Лепшая праца будзе размяшчацца на тэрыторыі комплексу, а значыць, ён будзе стала абнаўляцца». 
У райвыканкаме паведамiлi, што ў Беларусі ў мемарыяльных комплексах годна ўшанаваная памяць вайскоўцаў розных родаў войскаў, партызан, маці ваяроў, а памяць дзяцей-ахвяр вайны да нядаўняга часу практычна была адданая забыццю. Ідэя стварэння такога комплексу паўстала больш пятнаццаці гадоў назад, а ў 1993 году ў вёсцы Чырвоны бераг пачалося ўзвядзенне мемарыяла. З-за недахопы сродкаў працы былі прыпыненыя, завяршыць будаўніцтва атрымалася дзякуючы падтрымцы дзяржавы. 
Леанід Левiн паведаміў, што выбар месца ўзвядзення мемарыяла не выпадковы – тут у гады вайны размяшчаўся перасыльны пункт дзяцей ва ўзросце ад 8 да 14 гадоў для адпраўкі ў Нямеччыну ў якасці донараў для параненых нямецкіх салдат і афіцэраў. Усяго фашысты павезлі каля 2 000 дзяцей. Гэтыя падзеі сталі асновай для стварэння мемарыяла. 

Мінула шмат, шмат гадоў.
На сонцы гэтак жа растае снег,
Збягуць ручаі, смяюцца дзеці – 
Якое шчасце жыць на свеце!

Кахаць, смяяцца, усміхацца
І проста ад жыцця атрымліваць асалоду…
Жывыя, Вы заўсёды ў адказе
За свет і сонца на планеце.

Арыгiнал верша на рускай мове:
Минуло много, много лет.
На солнце так же тает снег,
Бегут ручьи, смеются дети – 
Какое счастье жить на свете!

Любить, смеяться, улыбаться
И просто жизнью наслаждаться…
Живые, Вы всегда в ответе
За мир и солнце на планете.